Bilim kurgu, sadece lazer tabancaları veya ışıktan hızlı seyahat eden gemilerden ibaret değil. Bilim kurgu; geleceğin toplum mühendisliği laboratuvarıdır. Eğer dikkatli bakarsanız, yönetmenin kadrajının arkasında, senaristin kaleminin ucunda insanlığın en kadim sorusunun cevabı aranır: “Kaynakları nasıl paylaşacağız?”
Sinema tarihinin iki devi, Star Wars ve Star Trek, bize sadece iki farklı macera değil, taban tabana zıt iki ekonomik model sunuyor. Bugün yapay zeka, robotik ve enerji teknolojilerindeki kırılma noktalarını yaşarken, hangi senaryoya doğru sürüklendiğimizi anlamak, sadece bir film eleştirisi değil, bir medeniyet okuması olacak.
Cüzdanın Hüküm Sürdüğü Evren: Star Wars
Mutlaka itiraz edenler olacak ama George Lucas’ın Star Wars evreni bir bilim kurgu olmaktan çok, özünde uzayda geçen bir “Western” filmidir. Kökleri pagan anlatılarına, feodal derebeyliklere ve vahşi batının “güçlü olan hayatta kalır” yasasına dayanır. Bu evrende teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, ekonomi ilkeldir.
DİKKAT: Eğer henüz izlemediyseniz aşağıdaki paragraf Skeleton Crew dizisi için ağır spoiler içeriyor.
Son dönemde yayınlanan Star Wars: Skeleton Crew dizisi bu durumu kristalize eden şahane bir örnek sundu. Cumhuriyetin darphanesi, ulaşılması ve terk edilmesi neredeyse imkansız bir gezegen olarak tasvir ediliyor. Gezegenin derinliklerinde, devasa makineler ve androidler durmaksızın “Cumhuriyet Kredisi” basarken gezegenin organik sakinleri sınırlı bir nüfus ve nesil döngüsü içinde birer muhasebeci olarak görev alıyor. Üretilen tek bir para çipi için cinayet işleyebilecek korsanların cirit attığı bir galakside, üretilen fiziksel para çiplerinin trilyonlarcası, gezegen kabuğunun altındaki devasa kasalarda saklanıyor.
Bu anlatıda, “değer” hala fiziksel atomlara sıkıştırılıp kalmış. Ticaret, takas ve borçlanma üzerine kurulu. Han Solo’nun Jabba’ya olan borcu, galaksinin kaderi kadar gerçek. Bu modelde teknoloji, kıtlığı bitirmemiş, sadece kıtlığın ölçeğini gezegenler arasına yaymıştır.
Paranın Buharlaştığı Ütopya: Star Trek
Gene Roddenberry’nin Star Trek vizyonu ise bambaşka bir gerçeklik sunar. Ekonomi artık algoritmik bir seviyeye inmiş ve görünmez olmuştur.
Hatırlayalım; Star Trek: First Contact filminde, 21. yüzyıldan gelen Lily Sloane, Atılgan’a (Enterprise) bakar ve Kaptan Picard’a “Bu gemi çok pahalıya patlamış olmalı” der. Picard’ın cevabı, iktisat tarihinin gelebileceği en son noktadır: “Ekonomi, gelecekte biraz daha farklı işliyor. Gördüğün gibi, paranın 24. yüzyılda bir değeri yok. Biz zenginlik peşinde koşmuyoruz; biz kendimizi ve insanlığı geliştirmek için çalışıyoruz.”
Star Trek evreninde “Madde Dönüştürücüler” sayesinde üretim maliyeti sıfıra inmiştir. Bir fincan çay veya bir keman üretmek için gereken tek şey enerji ve veridir. Korsanlar veya düşmanlar paranın değil; nadir kaynakların, stratejik bölgelerin veya teknolojinin peşindedir. Savaşlar “bakiye yetersizliği” yüzünden değil, ideolojik ve bölgesel güç arzusu yüzünden çıkar.
Robotlar, Yapay Zeka ve Sıfır Marjinal Maliyet
Peki, biz bugün hangi senaryoya yakınız?
Daha önce defalarca kaleme aldığım gibi; robotlar kas gücünü, yapay zeka ise bilişsel (zihinsel) gücü hızla ele geçiriyor. Bir insanın üretim bandındaki hızı veya bir analistin veri işleme kapasitesi, silikon tabanlı rakipleri karşısında anlamsızlaşıyor.
İnsanın üretimden çekildiği, karar alma mekanizmalarının otonomlaştığı bir dünyada, üretim maliyeti teorik olarak sıfıra yakınsar. Daniel Susskind, “Çalışılmayan Bir Dünya“ adlı kitabında can alıcı bir tespit paylaşıyor: Asıl mesele robotların işimizi alması değildir; asıl mesele, “üretme zorunluluğu” ortadan kalkan insanın, toplumda kendini nasıl konumlandıracağı ve pastayı nasıl bölüşeceğidir.
İşte bu noktada, önümüzdeki en büyük ve tek engel karşımıza çıkıyor: Enerji.
Yarının Denklemi: Sınırsız Enerji
Geçtiğimiz günlerde Türkiye Bilişim Vakfı (TBV) Genel Sekreteri Çağdaş Ergin ile gerçekleştirdiğimiz “Yarının Denklemi“ programında da paylaştığım gibi: Geleceği değiştirecek tek bir kavram seçmem gerekirse, bu kesinlikle Enerji olurdu.
Star Trek ütopyasının çalışması için enerjinin de tıpkı veri gibi bol ve ucuz olması gerekiyor. Güzel haber şu ki; Tokamak reaktörleri ve nükleer füzyon çalışmaları, bilim kurguyu bilim gerçeğine dönüştürmek üzere.
Çin Bilimler Akademisi tarafından geliştirilen nükleer füzyon reaktörü, EAST (Experimental Advanced Superconducting Tokamak – EAST), 100 milyon santigrat derecede 17 dakikayı aşan sürelere ulaştı. Bu alanda liderlik Frans’da geliştirilen füzyon reaktörü WEST’e (Tungsten sembolü W, Environment in Steady-state Tokamak) 22 dakikayla ait. AB üyeleri ve içlerinde Çin’in de yer toplam 33 ülke tarafından geliştirilen dünyanın en büyük uluslararası füzyon projesi ITER‘se sağlam adımlar ile yoluna devam ediyor.
Eğer enerjiyi sınırsız hale getirebilirsek, Star Wars’un “darphane gezegenlerine” ihtiyacımız kalmayacak.
Blokzinciri: Güvenin Protokolü ve Dijital Sonsuzluk
30-40 sene öncesinin hayalleri bugün cebimizdeyken, geleceğin ekonomisi nereye gidiyor?
Eğer bir medeniyet inşa ederken, Blokzinciri teknolojisini sadece bir “kripto para” altyapısı değil, toplumun temel güven protokolü olarak konumlandırabilirsek; paranın ve ödemelerin insan gözü önünde cereyan etmediği, arka planda algoritmik olarak aktığı Star Trek tarzı bir geleceği yakalayabiliriz.
Bizi bekleyen, her köşe başında bir ödül avcısının olduğu vahşi bir Star Wars evreni olmak zorunda değil. Ancak burada kritik bir insanlık sınavı var.
İnsanoğlunun içinde, fiziksel evrene sığmayan bir “sonsuzluk arzusu” ve “açgözlülük” var. Eğer biz, bu sınırsız arzu ve hırslarımızı, sınırlı fiziksel dünyamızda (kaynak savaşları çıkararak) tatmin etmeye çalışırsak, sonumuzun felaket olması kaçınılmaz.
Ancak, fiziksel dünyada “Yeterlilik Ekonomisi” (ihtiyacın kadar tüketim) kurup, nefsimizin o sınırsız zenginlik ve mülkiyet arzusunu Metaverse gibi dijital evrenlerde tatmin edebilirsek; işte o zaman muhteşem bir gelecek bizi bekliyor demektir. Fiziksel dünyada bir Kaptan Picard gibi “erdem ve gelişim” peşinde koşarken, dijital dünyada bir galaktik imparator olabilirsiniz. Bu bir çelişki değil, dengedir.
Sözün Özü
Günümüzde, en fazla bir insan ömrüyle sınırlı olan sığ politikaların ve günlük çekişmelerin gürültüsünden başımızı kaldırmak zorundayız. Geleceğin medeniyetini inşa edecek fikirler, darphanelerde basılan kağıt paralarla değil; sınırsız enerji, yapay zeka ve blokzinciri üzerinde yükselen algoritmik güvenle kurulacak.
Ben, üzerime düşen vizyon borcunu bu satırlarla kısmen ödedim. Sıra, bu geleceği inşa edecek olanlarda.
